Diş Telinde Beslenme: Ne Yenir, Ne Yenmez?

Diş teliyle yemeklerin çoğu yenebilir; kaçınılması gerekenler sert, yapışkan ve ısırılarak koparılan yiyeceklerdir. Cips tek tek ve küçük parçalar hâlinde, sade çikolata ölçülü miktarda yenebilir; dondurma ise braketlere zarar vermez, yalnızca hassas dişlerde kısa süreli sızı yapabilir. Asıl belirleyici olan ne yediğinizden çok nasıl yediğiniz ve yedikten sonra ağzınızı nasıl temizlediğinizdir.

Bu yazıda telli dönemde hangi yiyeceklerin rahatça tüketilebileceğini, hangilerinin hazırlanış biçimi değiştirilerek yenebileceğini ve hangilerinden uzak durmak gerektiğini ayrıntılı bir tabloyla anlattık. Braket türleri ve tedavinin genel akışı için diş teli sayfamıza bakabilirsiniz.

Telle beslenmenin üç temel sorusu

Her yiyecek için ayrı bir liste ezberlemek yerine, tabağınızdaki yiyeceğe şu üç soruyu sormak çoğu durumda yeterlidir:

1. Sert mi? Kırılırken ses çıkaran, dişle çatlatılan yiyecekler braketin diş yüzeyinden kopmasına ya da telin bükülmesine yol açabilir. Kabuklu kuruyemiş, sert şeker, buz ve bayat ekmek kabuğu bu gruptadır.
2. Yapışkan mı? Dişe yapışan ve çekerek ayrılan yiyecekler braketi yerinden oynatabilir, tel ile braket arasına dolarak temizliği zorlaştırır. Karamel, sakız, lokum ve bazı jelibonlar bu gruptadır.
3. Ön dişlerle ısırarak mı koparılıyor? Bütün elma, mısır koçanı, kemikli tavuk veya sert bir sandviç ön dişlerdeki braketlere kaldıraç gibi yük bindirir. Aynı yiyecek küçük parçalara bölünüp arka dişlerle çiğnendiğinde çoğu zaman sorun olmaz.

Bu üç soruya ek olarak şeker ve asit miktarını da düşünmek gerekir. Braket çevresi, plağın birikmesi için yeni köşeler oluşturur. Sık ve uzun süre maruz kalınan şeker ve asit, bu bölgelerde minede beyaz lekelere ve çürüğe zemin hazırlar.

İlk günlerde nasıl beslenmeli?

Tel takıldıktan sonraki ilk birkaç gün ve her kontrol sonrasında dişler hassaslaşır. Bu dönemde çiğneme gerektirmeyen ya da çok az gerektiren yiyecekler hem daha rahat edilmesini sağlar hem de braketlerin diş yüzeyine tam oturmasına zaman tanır. Pratik bir ilk gün menüsü şöyle olabilir:

• Kahvaltı: Yoğurt, yumuşak peynir, omlet ya da menemen, ılık süt veya muzlu smoothie
• Öğle: Mercimek ya da sebze çorbası, patates püresi, yumuşak pişmiş sebze yemeği
• Akşam: Makarna, kıyma ile hazırlanmış sulu yemekler, pilav, fırında yumuşak balık
• Ara öğün: Muhallebi, sütlaç, muz, olgun armut, yoğurtlu meyve

Hassasiyet genellikle birkaç gün içinde azalır ve normal beslenmeye kademeli olarak dönülür. Bu sürecin ne kadar sürdüğünü ve ağrıyı hafifletmek için neler yapılabileceğini diş teli ağrısı yazımızda ayrıntılı anlattık.

Diş teliyle rahatça yenebilecek yiyecekler

Telli dönemde menünüzün büyük bölümü değişmez. Aşağıdaki gruplar genellikle ek önlem gerektirmeden tüketilebilir:

• Süt ürünleri: Yoğurt, ayran, beyaz peynir, lor, kaşar gibi yumuşak peynirler, süt
• Tahıllar: Pilav, bulgur, makarna, erişte, yumuşak ekmek içi, yulaf lapası
• Protein kaynakları: Yumurta, köfte, kıyma, balık, iyi pişmiş ve lif lif ayrılan tavuk, kuru baklagil yemekleri
• Sebzeler: Haşlanmış, fırınlanmış ya da zeytinyağlı pişirilmiş sebzelerin çoğu
• Meyveler: Muz, çilek, üzüm, kivi, karpuz, kavun, olgun şeftali ve armut
• Tatlılar: Sütlaç, muhallebi, puding, yumuşak kek, dondurma

Bu yiyeceklerin braketlere zarar verme riski düşüktür. Yine de lifli ya da taneli olanlar (örneğin mısır tanesi veya çilek çekirdeği) tel aralarına takılabileceği için yemekten sonra ağzı çalkalamak ve imkân olduğunda fırçalamak önemlidir.

Dengeli beslenmeyi bırakmamak

Telli dönemde bazı kişiler zahmetten kaçınmak için yalnızca birkaç yumuşak yiyeceğe yönelir ve farkında olmadan tek düze beslenmeye başlar. Oysa diş eti ve kemik dokusunun sağlıklı kalması, tedavi boyunca yeterli protein, kalsiyum, vitamin ve lif alınmasıyla da ilgilidir. Sert sebze ve meyveleri tamamen bırakmak yerine pişirerek, rendeleyerek ya da dilimleyerek menüde tutmak, süt ürünlerini ve baklagilleri düzenli tüketmek bu dengeyi korur. Özel bir diyet uygulayan, diyabet gibi kronik bir hastalığı olan kişilerin telli dönemdeki beslenme planını kendi hekimleriyle birlikte gözden geçirmesi yararlı olur.

Hazırlanış biçimi değiştirilerek yenebilecekler

Birçok yiyecek, küçük bir değişiklikle telli dönemde de sofradan kalkmaz. Önemli olan, yükü ön dişlerden alıp arka dişlere vermek ve lokmayı küçültmektir.

• Elma, armut, havuç: Bütün hâlde ısırmak yerine ince dilimler ya da küçük küpler hâlinde yiyin. Havuç rendelenerek salataya da eklenebilir.
• Mısır: Koçandan değil, tanelenmiş olarak tüketin.
• Kemikli et ve tavuk: Eti kemikten çatal bıçakla ayırın, küçük lokmalar hâlinde arka dişlerle çiğneyin.
• Pizza ve lahmacun: Kenar hamuru sert değilse dilimleri küçük parçalara bölerek yiyin; çok pişmiş ve sert kenarları bırakın.
• Hamburger ve sandviç: Bıçakla bölerek, ön dişlerle koparmadan tüketin.
• Simit ve kabuklu ekmek: Taze olanı küçük parçalar hâlinde koparıp arka dişlerle çiğneyin; bayat ve sertleşmiş olanlardan kaçının.
• Kuruyemiş: Bütün hâlde değil; ezilmiş ya da toz hâline getirilmiş olarak yoğurda, yulafa veya tatlılara eklenebilir.

Telli dönemde kaçınılması gerekenler

Aşağıdaki yiyecekler braket kırılmasının ve tel bükülmesinin en sık nedenleri arasındadır. Kırılan bir braket yeniden yapıştırılana kadar o dişin hareketi durur; bu da tedavi süresinin uzamasına yol açabilir.

• Kabuklu fındık, ceviz, fıstık, leblebi, çekirdek
• Sert şekerler, lolipop ve dişle kırılarak yenen her türlü sert atıştırmalık
• Buz küpü çiğnemek
• Karamel, sakız, lokum, pestil, yapışkan jelibonlar
• Mısır patlağı (patlamamış taneleri hem sert hem de diş eti ile tel arasına kaçabilir)
• Sert kraker, grissini ve fırından yeni çıkmış kıtır kabuklu ekmekler

Yiyecek dışında da dikkat edilmesi gereken alışkanlıklar vardır: kalem kapağı ya da tırnak ısırmak, şişe kapağını dişle açmak ve paket yırtmak braketlere yiyeceklerden daha fazla zarar verebilir.

Cips, çikolata, dondurma ve diğerleri: yenir mi?

Hastaların en sık sorduğu yiyecekleri tek tabloda topladık. Tablo genel bir yol gösterici niteliğindedir; tedavinizin aşamasına göre hekiminiz farklı bir öneride bulunabilir.

İçecekler: neye dikkat etmeli?

Telli dönemde en çok gözden kaçan konu içeceklerdir. Kola, gazlı içecekler, hazır meyve suları, enerji ve spor içecekleri hem şeker hem de asit içerir. Bu içeceklerin gün boyunca yudum yudum tüketilmesi, braket çevresindeki mineyi uzun süre asidik ortamda bırakır. Tedavi bittiğinde braketler söküldüğünde görülen beyaz lekelerin önemli bir kısmı bu alışkanlıkla ilişkilidir.

• Susuzluk için ilk tercih sudur.
• Asitli ya da şekerli bir içecek tüketilecekse, bunu gün içine yaymak yerine öğünle birlikte ve tek seferde içmek daha az zararlıdır.
• Pipet kullanmak içeceğin ön dişlerle temasını azaltabilir.
• Asitli bir içeceğin hemen ardından sert fırçalamak yerine ağzı suyla çalkalamak ve fırçalamak için bir süre beklemek mineyi korumaya yardımcı olur.

Çay, kahve ve koyu renkli içecekler metal braketlere zarar vermez; ancak bazı tel bağlarında (braketin etrafındaki renkli ya da şeffaf lastik halkalarda) zamanla renk değişikliğine yol açabilir. Bu bağlar her kontrol randevusunda genellikle yenilenir.

Dışarıda, okulda ve iş yerinde beslenme

Evde dikkat etmek kolaydır; zorluk genellikle gün içinde dışarıda yemek yenirken başlar. Çantada küçük bir ağız bakım seti bulundurmak bu sorunu büyük ölçüde çözer: katlanır ya da kısa saplı bir diş fırçası, küçük bir diş macunu, arayüz fırçası ve ortodontik mum. Fırçalama imkânı olmadığında yemekten sonra ağzı suyla güçlüce çalkalamak ve aynada braket çevresini kontrol etmek iyi bir ara çözümdür.

Restoranda sipariş verirken yumuşak pişmiş yemekleri, çorbaları, makarnaları ve kemiksiz et yemeklerini seçmek işi kolaylaştırır. Arkadaş ortamında ikram edilen kuruyemiş veya sert atıştırmalıkları nazikçe geri çevirmek, sonrasında bir braket onarımı için ek randevu almaktan daha pratiktir.

Çocuk ve gençlerde telle beslenme

Çocuk ve ergen hastalarda braket kırılmalarının önemli bir kısmı okuldaki atıştırmalıklar ve sert şekerlerle ilgilidir. Beslenme çantasına dilimlenmiş meyve, yumuşak sandviç, yoğurt ve ev yapımı kek koymak riski azaltır. Ailelerin, çocuğa neden bazı yiyeceklerden kaçınması gerektiğini "yasak" dili yerine tedavi süresini uzatmamak üzerinden anlatması uyumu artırabilir. Büyüme dönemindeki ortodontik tedaviler hakkında ayrıntılı bilgi için çocuk ortodontisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Yemekten sonra ağız bakımı

Doğru beslenme, braketleri korumanın yarısıdır; diğer yarısı yemekten sonra yapılan temizliktir. Yiyecek artıkları braket ile tel arasında kaldığında hem çürük riski artar hem de diş eti iltihaplanarak kanamaya ve şişmeye başlayabilir. Her ana öğünden sonra fırçalamak, gün içinde en az bir kez arayüz fırçası ve ip geçirici aparatla tel altlarını temizlemek, yatmadan önce ise en titiz temizliği yapmak önerilir. Yatmadan önce fırçaladıktan sonra su dışında bir şey yiyip içmemek, gece boyunca dişleri korur.

Braket kırılır ya da tel bükülürse ne yapmalı?

Tüm dikkatinize rağmen bir braket yerinden çıkabilir ya da tel bükülebilir. Bu durum acil değildir ama beklemeye de bırakılmamalıdır. Batan tel ucunu geçici olarak ortodontik mumla kapatın, braketi kendiniz yapıştırmaya ya da teli bükmeye çalışmayın ve polikliniği arayarak durumu bildirin. Aynı yiyecek nedeniyle tekrarlayan kırılmalar varsa bunu hekiminizle konuşmak, beslenme alışkanlığınızdaki küçük bir değişikliğin yeterli olup olmayacağını anlamanızı sağlar.

Şeffaf plak kullananlarda beslenme farklı mı?

Şeffaf plak tedavisinde plaklar yemek sırasında çıkarıldığı için yiyecek kısıtlaması telle olduğundan çok daha azdır. Buna karşılık başka kurallar devreye girer: plaklar takılıyken sudan başka bir şey içilmez, yemekten sonra dişler fırçalanmadan plak yeniden takılmaz ve plağın günde önerilen süre boyunca ağızda kalması gerekir. Sık atıştırma alışkanlığı, plağın ağız dışında kalma süresini uzatarak tedaviyi yavaşlatabilir. Bu yöntemin kimlere uygun olduğunu şeffaf plak tedavisi sayfamızda anlattık.

Çankaya'da, YDA Center'daki polikliniğimizde tel takılan her hastayla ilk günlerdeki beslenme düzenini ve kaçınılması gereken yiyecekleri randevu sırasında ayrıca konuşuyoruz. Tedavinin genel planlaması için ortodontik tedavi sayfamıza göz atabilir, muayene ve değerlendirme için polikliniğimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Diş teliyle cips yenir mi?

Dikkatle yenebilir. Cipsi tek tek, küçük parçalar hâlinde ve arka dişlerle çiğnemek braketlere binen yükü azaltır. Kalın kesilmiş ve çok sert türlerden kaçınmak, yedikten sonra da ağzı çalkalamak önerilir.

Diş teliyle çikolata yenir mi?

Sade ve yumuşak çikolata ölçülü miktarda yenebilir. Fındıklı, karamelli ya da sert dolgulu çikolatalar braketlere zarar verebilir. Şeker içeriği nedeniyle yedikten sonra fırçalamak ya da en azından suyla çalkalamak gerekir.

Diş teliyle dondurma yenir mi?

Evet. Dondurma braketlere zarar vermez; hatta tel takıldıktan sonraki ilk günlerde bazı kişilere rahatlama sağlar. Külahı ısırmak yerine kaşıkla yemek ve içinde sert parça olan çeşitlerden kaçınmak yeterlidir.

Telle sakız çiğnenebilir mi?

Genellikle önerilmez. Sakız braketlere ve tele yapışır, teli bükebilir ve temizliği zorlaştırır. Hekiminiz özel bir durum için farklı bir öneride bulunmadıysa telli dönemde sakızdan uzak durmak daha güvenlidir.

Braketim kırıldı, yemeye devam edebilir miyim?

Yumuşak yiyeceklerle beslenmeye devam edebilirsiniz; ancak kırık braketin olduğu tarafla sert bir şey çiğnemeyin. Batan bir tel varsa mumla kapatın ve onarım için polikliniği arayın.

Telli dönemde kilo kaybı olur mu?

İlk birkaç günde iştah azalabilir ve bazı kişiler daha az yer. Bu genellikle kısa sürelidir. Beslenmeniz uzun süre belirgin şekilde kısıtlanıyorsa bunu hekiminize bildirin; yiyeceklerin hazırlanış biçimiyle ilgili pratik öneriler çoğu zaman yeterli olur.