Çocuk Ortodontisi: Erken Muayene ve Büyüme Döneminde Tedavi

Çocuk ortodontisi, büyüme çağındaki çocuklarda diş ve çene gelişimini izleyen, sorunları erken fark eden ve gerektiğinde gelişimi doğru yöne yönlendiren ortodonti alanıdır. Çenelerin üç boyuttaki uygunsuz konumları, büyüme devam ederken kullanılan ortopedik aygıtlarla tedavi edilebilir; büyüme bittikten sonra aynı etkiyi elde etmek çok daha zordur. Bu sayfa, çocuğunuzun ağzında neye dikkat etmeniz gerektiğini ve hangi dönemde ne yapılabileceğini anlatıyor.

İlk ortodontik muayene neden 7 yaşında?

Yaklaşık 7 yaş civarında daimi birinci büyük azı dişleri çıkmış, ön bölgede süt dişleri düşmeye ve daimi kesici dişler sürmeye başlamıştır. Bu dönemde bir Ortodonti Uzmanı; alt ve üst çenenin birbirine göre konumunu, dişlerin sığacağı yeri, kapanışı, çapraz kapanış olup olmadığını ve eksik ya da fazla diş bulunup bulunmadığını değerlendirebilir.

Çocuklarda ortodontik tedavinin yaygın olarak 11–12 yaş civarında başladığı bilinir ve birçok tedavi gerçekten bu yaşta yapılır. Ancak doğru yaklaşım, çocuğun ilk ortodontik muayenesinin süt dişleri düşmeye başladığında, yani 7 yaş civarında yapılmasıdır. Bu muayene her çocuğun hemen tedaviye başlayacağı anlamına gelmez. Çoğu çocukta muayene sonunda yalnız izlem önerilir. Muayenenin asıl değeri, erken müdahalenin gerçekten fark yaratacağı az sayıdaki durumu kaçırmamaktır.

Erken dönemde fark edilmesi gereken işaretler

Aşağıdaki durumlardan birini fark ederseniz ortodontik değerlendirme için 7 yaşı beklemek gerekmez:

• Süt dişlerinin çok erken ya da çok geç düşmesi.
• Çocuğun ağzını kapattığında alt ön dişlerin üst ön dişlerin önünde kalması.
• Arka dişlerde bir tarafta üst dişlerin alt dişlerin içine kapanması, çenenin bir yana kayması.
• Ön dişler arasında ağız kapalıyken bile açıklık kalması.
• Üst ön dişlerin belirgin şekilde öne çıkık olması.
• Sürekli ağızdan nefes alma, horlama, dudakların istirahatte kapanmaması.
• 4–5 yaşından sonra devam eden parmak emme ya da emzik kullanımı.
• Isırma ve çiğnemede zorlanma, bazı sesleri çıkarmakta güçlük.
• Kalabalık ya da üst üste binmiş sürmekte olan daimi dişler.

Erken müdahale (interseptif ortodonti) nedir?

İnterseptif ortodonti, gelişmekte olan bir problemin ilerlemesini durdurmak ya da şiddetini azaltmak için karma dişlenme döneminde (süt ve daimi dişlerin birlikte bulunduğu dönem) yapılan tedavidir. Diş ve çene problemi olan çocuklarda basit ortodontik apareylerle yapılan erken müdahale, problemin şiddetini azaltabilir ve ileride gerekebilecek daha zor tedavilerin önüne geçebilir.

Erken müdahalenin amacı genellikle tüm tedaviyi erken bitirmek değildir. Birçok çocukta erken dönemdeki kısa bir tedavinin ardından bir dinlenme ve izlem dönemi gelir; daimi dişler tamamlandığında ikinci bir aşama gerekebilir. Ancak bu ikinci aşama çoğu durumda daha kısa ve daha basit olur. Erken müdahalenin yararlı olduğu başlıca durumlar şunlardır:

• Arka bölgede çapraz kapanış: Dar üst çene genişletilerek alt çenenin yana kayması önlenebilir.
• Ön bölgede çapraz kapanış: Tek bir dişin ters kapanması diş eti ve mine hasarına yol açmadan düzeltilebilir.
• Sınıf III eğilimi: Üst çenenin geride kaldığı durumlarda büyüme dönemindeki ortopedik tedavi etkili olabilir.
• Belirgin öne çıkık üst dişler: Travmaya açık olan bu dişlerde kırılma riski yüksektir; erken düzeltme bu riski azaltabilir.
• Alışkanlığa bağlı açık kapanış: Alışkanlık kırıldığında dişler kendiliğinden kısmen düzelebilir.
• Yer darlığı ve gömülü kalma riski: Sürme yolunu tıkayan süt dişlerinin kontrollü çekimi ya da yer kazandırma, daimi dişlerin doğru sürmesine yardımcı olabilir.

Ortopedik ve fonksiyonel apareyler

Çocuk ortodontisinde kullanılan apareylerin bir kısmı dişleri değil, çene kemiklerinin gelişimini hedefler. Bu nedenle "ortopedik" olarak adlandırılırlar ve ancak büyüme sürerken etkili olabilirler.

Üst çene genişletme apareyleri

Dar üst çenede, damak ortasındaki büyüme hattından yararlanılarak üst çene yana doğru genişletilir. Sabit ya da hareketli olabilir. Sabit olanlarda aparey arka dişlere yapıştırılır ve belirli aralıklarla ebeveyn tarafından küçük bir anahtarla çevrilir. Çevirme sayısını ve sıklığını hekim belirler. Genişletme sırasında üst ön dişlerin arasında geçici bir boşluk açılması beklenen bir durumdur.

Fonksiyonel apareyler

Alt çenenin geride kaldığı Sınıf II problemlerde, alt çeneyi öne konumlandırarak büyümesini desteklemeyi amaçlayan apareylerdir. Hareketli olanlar günün büyük bölümünde, özellikle gece takılmalıdır. Etkinlikleri büyük ölçüde çocuğun apareyi ne kadar düzenli kullandığına ve büyüme atılımının zamanlamasına bağlıdır.

Yüz maskesi ve ağız dışı apareyler

Üst çenenin geride kaldığı Sınıf III eğilimli çocuklarda, üst çeneyi öne yönlendirmek için yüze dayanan bir maske kullanılabilir; çoğunlukla evde ve geceleri takılır. Bazı Sınıf II vakalarda ise üst çenenin öne gelişimini frenleyen ağız dışı apareyler tercih edilebilir. Bu apareylerin hangisinin, ne zaman ve ne kadar süre kullanılacağı sefalometrik röntgen başta olmak üzere kayıtların analizine göre belirlenir.

Alışkanlık kırıcı apareyler

Parmak emme ya da dil itimi gibi alışkanlıkların devam ettiği ve çocuğun bırakmakta zorlandığı durumlarda, damağa yerleştirilen ve alışkanlığı fiziksel olarak zorlaştıran apareyler kullanılabilir. Bu apareyler cezalandırma aracı değildir; çocuğa ne işe yaradığı anlatılarak ve onun iş birliğiyle kullanılmalıdır.

Zararlı alışkanlıklar

Parmak emme ve emzik

Bebeklik döneminde parmak ya da emzik emme doğal bir davranıştır. Sorun, bu alışkanlığın süt dişlenmenin sonlarına ve daimi dişlerin sürdüğü döneme kadar devam etmesidir. Uzun süren ve yoğun emme; ön dişlerde açık kapanışa, üst dişlerin öne itilmesine, üst çenenin daralmasına ve çapraz kapanışa yol açabilir. Alışkanlık erken bırakıldığında oluşan değişikliklerin bir kısmı kendiliğinden düzelebilir. Bırakmayı kolaylaştırmak için çocuğu suçlamak yerine alışkanlığın hangi anlarda (uyku öncesi, televizyon karşısı, sıkılma) ortaya çıktığını fark edip o anlar için alternatif bulmak genellikle daha işe yarar.

Ağız solunumu

Burun tıkanıklığı, büyümüş geniz eti ya da bademcikler, alerjik rinit gibi nedenlerle çocuk sürekli ağzından nefes alabilir. Ağız açık kaldığında dil aşağıda durur ve üst çeneye yandan destek vermez; zamanla dar ve derin bir damak, çapraz kapanış ve uzun yüz yapısı gelişebilir. Ağız açık uyuma, horlama, sabahları ağız kuruluğu ve dudakların sürekli aralık durması dikkat edilmesi gereken işaretlerdir. Bu çocuklarda ortodontik tedavi ile birlikte kulak burun boğaz değerlendirmesi de gerekebilir; solunum sorunu çözülmeden yapılan düzeltmeler kalıcı olmayabilir.

Dil itimi ve dudak alışkanlıkları

Yutkunurken dilin ön dişlerin arasına itilmesi açık kapanışı sürdürebilir. Alt dudağı üst dişlerin arkasına emme ya da ısırma, üst dişleri öne, alt dişleri geriye itebilir. Tırnak yeme ve kalem ısırma da dişlerde ve kesici kenarlarda sorunlara yol açabilir.

Süt dişinin erken kaybı ve yer tutucular

Süt dişleri yalnız çiğneme için değil, altından gelecek daimi dişe yer ayırmak için de ağızdadır. Bir süt azı dişi çürük ya da travma nedeniyle erken kaybedildiğinde, komşu dişler boşluğa doğru kayabilir. Özellikle arkadaki daimi birinci büyük azı dişi öne eğilerek yeri daraltır. Altından gelen daimi diş bu durumda ya yer bulamaz ve dizinin dışına sürer ya da gömülü kalır.

Bunu önlemek için yer tutucular kullanılır. Yer tutucu, kaybedilen süt dişinin boşluğunu daimi diş sürene kadar koruyan basit bir apareydir. Komşu dişe takılan bir halka ve ondan uzanan tel şeklinde sabit olabileceği gibi, birden fazla diş kaybında hareketli bir plak şeklinde de yapılabilir. Yer tutucuya gerek olup olmadığı; kaybedilen dişin hangisi olduğuna, çocuğun yaşına ve altındaki daimi dişin ne zaman süreceğine göre değerlendirilir. Daimi diş sürmeye başladığında yer tutucu çıkarılır.

En etkili yer tutucu, süt dişinin kendisidir. Süt dişlerindeki çürüklerin tedavi edilmesi bu nedenle önemlidir; "nasılsa düşecek" diye bırakılan bir süt dişi çürüğü, daimi dişlerin dizilimini de etkileyebilir. Süt dişlerinde de dolgu ve gerektiğinde kanal tedavisi yapılabilir.

Ebeveynler için yaş yaş yol haritası

Tablodaki yaşlar genel aralıklardır. Çocuklar arasında diş sürme zamanı bir-iki yıl farklılık gösterebilir; bu tek başına bir sorun işareti değildir.

Tedavi süreci nasıl işler?

1. Tanışma ve muayene: Çocuğun korkmadan muayene olabilmesi için ilk görüşme mümkün olduğunca sakin tutulur. Ağız içi incelenir, alışkanlıklar ve solunum sorgulanır.
2. Kayıtlar: Gerekiyorsa panoramik ve sefalometrik röntgen, fotoğraf ve ölçü alınır.
3. Karar: Üç yoldan biri önerilir: izlem, erken müdahale ya da daimi dişler tamamlanana kadar bekleme.
4. Tedavi: Erken müdahale gerekiyorsa aparey hazırlanır, kullanımı çocuğa ve ebeveyne ayrıntılı gösterilir.
5. İzlem: Aktif tedavi bitse bile büyüme ve diş sürmesi tamamlanana kadar belirli aralıklarla kontrol devam eder.

Erken müdahale süreleri probleme göre değişir; çapraz kapanışın düzeltilmesi gibi bazı tedaviler birkaç ay içinde tamamlanabilirken, büyüme yönlendirmesi amaçlanan tedaviler bir yıl ya da daha uzun sürebilir.

Çocuğun uyumu

Hareketli apareylerle yürütülen tedavilerde sonucu büyük ölçüde çocuğun apareyi takıp takmaması belirler. Uyumu artırmak için:

• Apareyin ne işe yaradığını çocuğun anlayacağı dille anlatın.
• Takma saatlerini günlük rutine bağlayın: okul dönüşü, ders çalışırken, uyurken.
• Apareyi yemek sırasında kutusuna koyma alışkanlığı kazandırın; peçeteye sarılan apareyler kolayca çöpe gider.
• İlk günlerdeki konuşma değişikliği ve tükürük artışı normaldir, genellikle birkaç günde geçer.
• Apareyi fırçayla ve soğuk suyla temizleyin; sıcak su plastiği deforme edebilir.

Olası yan etkiler ve dikkat edilmesi gerekenler

• İlk günlerde basınç hissi, konuşmada geçici değişiklik ve tükürük artışı.
• Sabit apareylerin çevresinde yemek birikmesi ve yetersiz temizlikte çürük riski.
• Apareyin batması ya da yerinden oynaması durumunda polikliniğe haber verilmelidir.
• Uyum sağlanmazsa tedavi beklenen etkiyi göstermeyebilir ya da süre uzar.

Sık yapılan hatalar

• "Süt dişi nasılsa düşecek" diyerek çürükleri tedavi ettirmemek.
• İlk ortodontik muayeneyi tüm daimi dişler çıkana kadar ertelemek.
• Uzun süren ağızdan nefes almayı ve horlamayı önemsiz saymak.
• Parmak emme alışkanlığını çocuğu azarlayarak bırakmaya çalışmak.
• Hareketli apareyi yalnız "hatırlandığında" taktırmak.
• Erken tedavi bitince izlem kontrollerini bırakmak.

Yetkindent'te çocuk ortodontisi

Polikliniğimizde çocukların ortodontik muayene ve tedavileri, Selçuk Üniversitesi Ortodonti Anabilim Dalı'nda uzmanlığını tamamlamış Ortodonti Uzmanı Dr. Zeynep Yetkin tarafından yapılır. Süt dişi çürüklerinin tedavisi gibi pedodonti işlemleri de polikliniğimizde yürütülür. Ankara Çankaya'da, Çukurambar ve Söğütözü'ne yakın YDA Center'da bulunan polikliniğimiz cumartesi günleri de açıktır; bu, okul programıyla çakışmadan kontrol planlamayı kolaylaştırır. Daha büyük çocuklar ve gençlerde uygulanan sabit tedaviler için diş teli sayfamıza, ortodontinin kapsadığı tüm problemler için ortodontik tedavi sayfamıza bakabilirsiniz. Ebeveynlerin sıkça duyduğu yanlış bilgileri ortodonti mitleri yazımızda ele aldık.

Muayene ve değerlendirme için polikliniğimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğumu ortodontiste ne zaman götürmeliyim?

Genellikle 7 yaş civarında, daimi birinci büyük azı dişleri çıktığında ilk ortodontik muayene önerilir. Ters kapanış, belirgin çıkıklık ya da çenenin bir yana kayması gibi bir durum fark ederseniz daha erken de başvurabilirsiniz.

7 yaşında muayene olan her çocuk tedaviye başlar mı?

Hayır. Çoğu çocukta muayene sonrası yalnız izlem önerilir. Tedavi, erken müdahalenin gerçekten fayda sağlayacağı durumlarla sınırlıdır.

Erken tedavi yapılırsa ileride diş teli gerekmez mi?

Bazı çocuklarda gerekmeyebilir, bazılarında ise daimi dişler tamamlandığında ikinci bir aşama gerekir. Erken müdahalenin amacı çoğu durumda ikinci aşamayı daha kısa ve daha basit hâle getirmektir.

Parmak emme dişleri kalıcı olarak bozar mı?

Daimi dişlerin sürdüğü döneme kadar devam eden yoğun parmak emme açık kapanış ve çıkık dişlere yol açabilir. Alışkanlık erken bırakıldığında değişikliklerin bir kısmı kendiliğinden düzelebilir; devam ediyorsa değerlendirme gerekir.

Süt dişi erken çekildiyse ne yapmalıyım?

Özellikle süt azı dişlerinin erken kaybında komşu dişler boşluğa kayabilir. Yer tutucu gerekip gerekmediğinin değerlendirilmesi için çekimden sonra çok beklemeden muayeneye gelmeniz önerilir.

Ortopedik apareyler çocuğun konuşmasını etkiler mi?

Hareketli apareylerde ilk günlerde konuşmada geçici değişiklik olabilir. Çocuklar genellikle kısa sürede uyum sağlar.

Ağızdan nefes alan çocukta ortodonti tek başına yeterli mi?

Her zaman değil. Ağız solunumunun nedeni burun ya da geniz kaynaklıysa kulak burun boğaz değerlendirmesi de gerekebilir. Solunum sorunu çözülmeden yapılan düzeltmeler kalıcı olmayabilir.

Poliklinik nerede?

Çocuk Ortodontisi için polikliniğimiz Çankaya’da, Dumlupınar Bulvarı üzerindeki YDA Center’dadır (No:9A, iç kapı 701). Söğütözü metro istasyonunun (M2) bir çıkışı doğrudan YDA Center’a açılır; Çukurambar’dan yaklaşık 1 km, Ümitköy’den metroyla 6 durak uzaklıktadır. Ulaşım ve ziyaret planı için Çukurambar ve Ümitköy sayfalarına, yol tarifi için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.